1app.md (13997B)
1 His Dei naturam ejusque proprietates explicui ut quod necessario existit; quod 2 sit unicus; quod ex sola suæ naturæ necessitate sit et agat; quod sit omnium 3 rerum causa libera et quomodo; quod omnia in Deo sint et ab ipso ita pendeant ut 4 sine ipso nec esse nec concipi possint; et denique quod omnia a Deo fuerint 5 prædeterminata, non quidem ex libertate voluntatis sive absoluto beneplacito sed 6 ex absoluta Dei natura sive infinita potentia. Porro ubicunque data fuit 7 occasio, præjudicia quæ impedire poterant quominus meæ demonstrationes 8 perciperentur, amovere curavi sed quia non pauca adhuc restant præjudicia quæ 9 etiam imo maxime impedire poterant et possunt quominus homines rerum 10 concatenationem eo quo ipsam explicui modo, amplecti possint, eadem hic ad 11 examen rationis vocare operæ pretium duxi. Et quoniam omnia quæ hic indicare 12 suscipio præjudicia pendent ab hoc uno quod scilicet communiter supponant 13 homines omnes res naturales ut ipsos propter finem agere, imo ipsum Deum omnia 14 ad certum aliquem finem dirigere pro certo statuant : dicunt enim Deum omnia 15 propter hominem fecisse, hominem autem ut ipsum coleret. Hoc igitur unum prius 16 considerabo quærendo scilicet primo causam cur plerique hoc in præjudicio 17 acquiescant et omnes natura adeo propensi sint ad idem amplectendum. Deinde 18 ejusdem falsitatem ostendam et tandem quomodo ex hoc orta sint præjudicia de 19 bono et malo, merito et peccato, laude et vituperio, ordine et confusione, 20 pulchritudine et deformitate et de aliis hujus generis. Verum hæc ab humanæ 21 mentis natura deducere non est hujus loci : satis hic erit si pro fundamento id 22 capiam quod apud omnes debet esse in confesso nempe hoc quod omnes homines rerum 23 causarum ignari nascuntur et quod omnes appetitum habent suum utile quærendi, 24 cujus rei sunt conscii. Ex his enim sequitur primo quod homines se liberos esse 25 opinentur quandoquidem suarum volitionum suique appetitus sunt conscii et de 26 causis a quibus disponuntur ad appetendum et volendum, quia earum sunt ignari 27 nec per somnium cogitant. Sequitur secundo homines omnia propter finem agere 28 videlicet propter utile quod appetunt; unde fit ut semper rerum peractarum 29 causas finales tantum scire expetant et ubi ipsas audiverint, quiescant; nimirum 30 quia nullam habent causam ulterius dubitandi. Sin autem easdem ex alio audire 31 nequeant, nihil iis restat nisi ut ad semet se convertant et ad fines a quibus 32 ipsi ad similia determinari solent, reflectant et sic ex suo ingenio ingenium 33 alterius necessario judicant. Porro cum in se et extra se non pauca reperiant 34 media quæ ad suum utile assequendum non parum conducant ut exempli gratia oculos 35 ad videndum, dentes ad masticandum, herbas et animantia ad alimentum, solem ad 36 illuminandum, mare ad alendum pisces, hinc factum ut omnia naturalia tanquam ad 37 suum utile media considerent et quia illa media ab ipsis inventa, non autem 38 parata esse sciunt, hinc causam credendi habuerunt aliquem alium esse qui illa 39 media in eorum usum paraverit. Nam postquam res ut media consideraverunt, 40 credere non potuerunt easdem se ipsas fecisse sed ex mediis quæ sibi ipsi parare 41 solent, concludere debuerunt dari aliquem vel aliquos naturæ rectores humana 42 præditos libertate qui ipsis omnia curaverint et in eorum usum omnia fecerint. 43 Atque horum etiam ingenium quandoquidem de eo nunquam quid audiverant, ex suo 44 judicare debuerunt atque hinc statuerunt Deos omnia in hominum usum dirigere ut 45 homines sibi devinciant et in summo ab iisdem honore habeantur; unde factum ut 46 unusquisque diversos Deum colendi modos ex suo ingenio excogitaverit ut Deus eos 47 supra reliquos diligeret et totam naturam in usum cæcæ illorum cupiditatis et 48 insatiabilis avaritiæ dirigeret. Atque ita hoc præjudicium in superstitionem 49 versum et altas in mentibus egit radices; quod in causa fuit ut unusquisque 50 maximo conatu omnium rerum causas finales intelligere easque explicare studeret. 51 Sed dum quæsiverunt ostendere naturam nihil frustra (hoc est quod in usum 52 hominum non sit) agere, nihil aliud videntur ostendisse quam naturam Deosque 53 æque ac homines delirare. Vide quæso quo res tandem evasit! Inter tot naturæ 54 commoda non pauca reperire debuerunt incommoda, tempestates scilicet, terræ 55 motus, morbos etc. atque hæc statuerunt propterea evenire quod Dii irati essent 56 ob injurias sibi ab hominibus factas sive ob peccata in suo cultu commissa et 57 quamvis experientia indies reclamaret ac infinitis exemplis ostenderet commoda 58 atque incommoda piis æque ac impiis promiscue evenire, non ideo ab inveterato 59 præjudicio destiterunt : facilius enim iis fuit hoc inter alia incognita quorum 60 usum ignorabant, ponere et sic præsentem suum et innatum statum ignorantiæ 61 retinere quam totam illam fabricam destruere et novam excogitare. Unde pro certo 62 statuerunt Deorum judicia humanum captum longissime superare : quæ sane unica 63 fuisset causa ut veritas humanum genus in æternum lateret nisi mathesis, quæ non 64 circa fines sed tantum circa figurarum essentias et proprietates versatur, aliam 65 veritatis normam hominibus ostendisset et præter mathesin aliæ etiam adsignari 66 possunt causæ (quas hic enumerare supervacaneum est) a quibus fieri potuit ut 67 homines communia hæc præjudicia animadverterent et in veram rerum cognitionem 68 ducerentur. 69 70 His satis explicui id quod primo loco promisi. Ut jam autem ostendam naturam 71 finem nullum sibi præfixum habere et omnes causas finales nihil nisi humana esse 72 figmenta, non opus est multis. Credo enim id jam satis constare tam ex 73 fundamentis et causis unde hoc præjudicium originem suam traxisse ostendi quam 74 ex propositione 16 et corollariis propositionis 32 et præterea ex iis omnibus 75 quibus ostendi omnia naturæ æterna quadam necessitate summaque perfectione 76 procedere. Hoc tamen adhuc addam nempe hanc de fine doctrinam naturam omnino 77 evertere. Nam id quod revera causa est, ut effectum considerat et contra. Deinde 78 id quod natura prius est, facit posterius. Et denique id quod supremum et 79 perfectissimum est, reddit imperfectissimum. Nam (duobus prioribus omissis quia 80 per se manifesta sunt) ut ex propositionibus 21, 22 et 23 constat, ille effectus 81 perfectissimus est qui a Deo immediate producitur et quo aliquid pluribus causis 82 intermediis indiget ut producatur, eo imperfectius est. At si res quæ immediate 83 a Deo productæ sunt, ea de causa factæ essent ut Deus finem assequeretur suum, 84 tum necessario ultimæ quarum de causa priores factæ sunt, omnium præstantissimæ 85 essent. Deinde hæc doctrina Dei perfectionem tollit nam si Deus propter finem 86 agit, aliquid necessario appetit quo caret. Et quamvis theologi et metaphysici 87 distinguant inter finem indigentiæ et finem assimilationis, fatentur tamen Deum 88 omnia propter se, non vero propter res creandas egisse quia nihil ante 89 creationem præter Deum assignare possunt propter quod Deus ageret adeoque 90 necessario fateri coguntur Deum iis propter quæ media parare voluit, caruisse 91 eaque cupivisse, ut per se clarum. Nec hic prætereundum est quod hujus doctrinæ 92 sectatores qui in assignandis rerum finibus suum ingenium ostentare voluerunt, 93 ad hanc suam doctrinam probandam novum attulerunt modum argumentandi reducendo 94 scilicet non ad impossibile sed ad ignorantiam, quod ostendit nullum aliud 95 fuisse huic doctrinæ argumentandi medium. Nam si exempli gratia ex culmine 96 aliquo lapis in alicujus caput ceciderit eumque interfecerit, hoc modo 97 demonstrabunt lapidem ad hominem interficiendum cecidisse. Ni enim eum in finem 98 Deo id volente ceciderit, quomodo tot circumstantiæ (sæpe enim multæ simul 99 concurrunt) casu concurrere potuerunt? Respondebis fortasse id ex eo quod ventus 100 flavit et quod homo illac iter habebat, evenisse. At instabunt, cur ventus illo 101 tempore flavit? Cur homo illo eodemque tempore illac iter habebat? Si iterum 102 respondeas ventum tum ortum quia mare præcedenti die tempore adhuc tranquillo 103 agitari inceperat et quod homo ab amico invitatus fuerat, instabunt iterum quia 104 nullus rogandi finis, cur autem mare agitabatur? cur homo in illud tempus 105 invitatus fuit? et sic porro causarum causas rogare non cessabunt donec ad Dei 106 voluntatem hoc est ignorantiæ asylum confugeris. Sic etiam ubi corporis humani 107 fabricam vident, stupescunt et ex eo quod tantæ artis causas ignorant, 108 concludunt eandem non mechanica sed divina vel supernaturali arte fabricari 109 talique modo constitui ut una pars alteram non lædat. Atque hinc fit ut qui 110 miraculorum causas veras quærit quique res naturales ut doctus intelligere, non 111 autem ut stultus admirari studet, passim pro hæretico et impio habeatur et 112 proclametur ab iis quos vulgus tanquam naturæ Deorumque interpretes adorat. Nam 113 sciunt quod sublata ignorantia stupor hoc est unicum argumentandi tuendæque suæ 114 auctoritatis medium quod habent, tollitur. Sed hæc relinquo et ad id quod tertio 115 loco hic agere constitui, pergo. 116 117 Postquam homines sibi persuaserunt omnia quæ fiunt propter ipsos fieri, id in 118 unaquaque re præcipuum judicare debuerunt quod ipsis utilissimum et illa omnia 119 præstantissima æstimare a quibus optime afficiebantur. Unde has formare 120 debuerunt notiones quibus rerum naturas explicarent scilicet bonum, malum, 121 ordinem, confusionem, calidum, frigidum, pulchritudinem et deformitatem et quia 122 se liberos existimant, inde hæ notiones ortæ sunt scilicet laus et vituperium, 123 peccatum et meritum sed has infra postquam de natura humana egero, illas autem 124 hic breviter explicabo. Nempe id omne quod ad valetudinem et Dei cultum 125 conducit, bonum, quod autem iis contrarium est, malum vocaverunt. Et quia ii qui 126 rerum naturam non intelligunt sed res tantummodo imaginantur, nihil de rebus 127 affirmant et imaginationem pro intellectu capiunt, ideo ordinem in rebus esse 128 firmiter credunt rerum suæque naturæ ignari. Nam cum ita sint dispositæ ut cum 129 nobis per sensus repræsentantur, eas facile imaginari et consequenter earum 130 facile recordari possimus, easdem bene ordinatas, si vero contra, ipsas male 131 ordinatas sive confusas esse dicimus. Et quoniam ea nobis præ cæteris grata sunt 132 quæ facile imaginari possumus, ideo homines ordinem confusioni præferunt quasi 133 ordo aliquid in natura præter respectum ad nostram imaginationem esset; 134 dicuntque Deum omnia ordine creasse et hoc modo ipsi nescientes Deo 135 imaginationem tribuunt nisi velint forte Deum humanæ imaginationi providentem 136 res omnes eo disposuisse modo quo ipsas facillime imaginari possent; nec moram 137 forsan iis injiciet quod infinita reperiantur quæ nostram imaginationem longe 138 superant et plurima quæ ipsam propter ejus imbecillitatem confundunt. Sed de hac 139 re satis. Cæteræ deinde notiones etiam præter imaginandi modos quibus imaginatio 140 diversimode afficitur, nihil sunt et tamen ab ignaris tanquam præcipua rerum 141 attributa considerantur quia ut jam diximus, res omnes propter ipsos factas esse 142 credunt et rei alicujus naturam bonam vel malam, sanam vel putridam et corruptam 143 dicunt prout ab eadem afficiuntur. Exempli gratia si motus quem nervi ab 144 objectis per oculos repræsentatis accipiunt, valetudini conducat, objecta a 145 quibus causatur pulchra dicuntur, quæ autem contrarium motum cient, deformia. 146 Quæ deinde per nares sensum movent, odorifera vel fætida vocant, quæ per 147 linguam, dulcia aut amara, sapida aut insipida etc. Quæ autem per tactum, dura 148 aut mollia, aspera aut lævia etc. Et quæ denique aures movent, strepitum, sonum 149 vel harmoniam edere dicuntur quorum postremum homines adeo dementavit ut Deum 150 etiam harmonia delectari crederent. Nec desunt philosophi qui sibi persuaserint 151 motus cælestes harmoniam componere. Quæ omnia satis ostendunt unumquemque pro 152 dispositione cerebri de rebus judicasse vel potius imaginationis affectiones pro 153 rebus accepisse. Quare non mirum est (ut hoc etiam obiter notemus) quod inter 154 homines tot quot experimur, controversiæ ortæ sint ex quibus tandem 155 scepticismus. Nam quamvis humana corpora in multis conveniant, in plurimis tamen 156 discrepant et ideo id quod uni bonum, alteri malum videtur; quod uni ordinatum, 157 alteri confusum; quod uni gratum, alteri ingratum est et sic de cæteris quibus 158 hic supersedeo cum quia hujus loci non est de his ex professo agere, tum quia 159 hoc omnes satis experti sunt. Omnibus enim in ore est "quot capita tot sensus", 160 "suo quemque sensu abundare", "non minora cerebrorum quam palatorum esse 161 discrimina" : quæ sententiæ satis ostendunt homines pro dispositione cerebri de 162 rebus judicare resque potius imaginari quam intelligere. Res enim si 163 intellexissent, illæ omnes teste mathesi, si non allicerent, ad minimum 164 convincerent. 165 166 Videmus itaque omnes notiones quibus vulgus solet naturam explicare, modos esse 167 tantummodo imaginandi nec ullius rei naturam sed tantum imaginationis 168 constitutionem indicare et quia nomina habent, quasi essent entium extra 169 imaginationem existentium, eadem entia non rationis sed imaginationis voco atque 170 adeo omnia argumenta quæ contra nos ex similibus notionibus petuntur, facile 171 propulsari possunt. Solent enim multi sic argumentari. Si omnia ex necessitate 172 perfectissimæ Dei naturæ sunt consecuta, unde ergo tot imperfectiones in natura 173 ortæ? Videlicet rerum corruptio ad fætorem usque, rerum deformitas quæ nauseam 174 moveat, confusio, malum, peccatum etc. Sed ut modo dixi, facile confutantur. Nam 175 rerum perfectio ex sola earum natura et potentia est æstimanda nec ideo res 176 magis aut minus perfectæ sunt propterea quod hominum sensum delectant vel 177 offendunt, quod humanæ naturæ conducunt vel quod eidem repugnant. Iis autem qui 178 quærunt cur Deus omnes homines non ita creavit ut solo rationis ductu 179 gubernarentur? nihil aliud respondeo quam quia ei non defuit materia ad omnia ex 180 summo nimirum ad infimum perfectionis gradum creanda vel magis proprie loquendo 181 quia ipsius naturæ leges adeo amplæ fuerunt ut sufficerent ad omnia quæ ab 182 aliquo infinito intellectu concipi possunt producenda, ut propositione 16 183 demonstravi. 184 185 Hæc sunt quæ hic notare suscepi præjudicia. Si quædam hujus farinæ adhuc 186 restant, poterunt eadem ab unoquoque mediocri meditatione emendari. 187 188